Kiedyś misje kojarzyły się z kolonialną dominacją Zachodu, dziś zmieniają kierunek – to misjonarze z Azji czy Afryki przyjeżdżają ewangelizować zsekularyzowaną Europę. Czym tak naprawdę jest współczesna misja Kościoła i dlaczego każdy z nas bierze w niej udział w pracy, w sklepie i na klatce schodowej?

Gdy słyszymy słowo „misje”, najczęściej staje nam przed oczami obraz misjonarza w odległym zakątku Afryki, budującego szkołę, albo siostry zakonnej rozdającej posiłki ubogim. Przez stulecia tak właśnie wyglądało wyobrażenie o głoszeniu Ewangelii. A jakie mamy obecnie wyobrażenie dotyczące nowoczesnej misjologii – czyli naukowej refleksji nad misjami, która wyrosła ostatecznie z posłannictwa samego Chrystusa?

Choć gorliwość i praktyka misyjna towarzyszyły Kościołowi od czasów apostolskich, jako usystematyzowana dyscyplina akademicka zrodziły się one dopiero na przełomie XIX i XX wieku. Wcześniejsze wieki znały wspaniałych, heroicznych misjonarzy, jednak dopiero ten okres przyniósł konieczny, głęboki rachunek sumienia i moralne oczyszczenie z uwikłania misji w strukturę kolonialną. Odtąd teologia zaczęła w sposób naukowy badać uwarunkowania kulturowe, błędy metodologiczne i strukturę głoszenia Ewangelii.

Okres ten – obejmujący lata 1891–1919 – stał się momentem szczególnym, gdyż wtedy znalazła się odpowiedź na pytanie, które do dziś definiuje nasze chrześcijańskie powołanie: jak głosić Ewangelię o miłości w świecie pełnym niesprawiedliwości?

Papież Jan Paweł II w encyklice Redemptoris missio przyznaje, że w przeszłości działalność misyjna bywała uwikłana w uwarunkowania historyczne i kulturowe (np. w okresie kolonializmu). Zauważa, że Ewangelia bywała narzucana w sposób zbyt mocno powiązany z europejską cywilizacją. Mimo ludzkich słabości z wdzięcznością myśli jednak o minionych wiekach ewangelizacji. Dostrzega heroizm tysięcy misjonarzy i męczenników, dzięki którym wiara dotarła na inne kontynenty i zapuściła tam głębokie korzenie.

Przełom nadszedł właśnie na przełomie stuleci:

W 1891 roku papież Leon XIII ogłosił przełomową encyklikę Rerum novarum, dając początek katolickiej nauce społecznej i uderzając w niesprawiedliwość struktur ekonomicznych – co wkrótce zaczęto odnosić także do relacji na terenach misyjnych.

W 1911 roku ks. Joseph Schmidlin objął pierwszą w historii katedrę misjologii na Uniwersytecie w Münster, dając naukowy wyraz konieczności zreformowania dotychczasowego modelu misji.

30 listopada 1919 roku dzieło to domknął papież Benedykt XV, wydając encyklikę Maximum illud, w której przypomniał, że największym błędem misjonarza byłoby szukanie bardziej własnej ojczyzny niż Chrystusa i zabieganie o ziemskie korzyści narodu zamiast o królestwo Boże.

Papież wyjaśnił, by misjonarz szukał wyłącznie chwały Bożej, a nie ziemskich interesów swojego kraju. W ten sposób Kościół na terenach misyjnych przestał być „filią” Zachodu, a zaczynał stawać się niezależnym domem dla lokalnych społeczności.

Od profetycznego braterstwa św. Franciszka do Soboru Watykańskiego II

Choć w przeszłości misje nierzadko ulegały logice imperialnej potęgi, Kościół zawsze miał w swojej historii jasne punkty odniesienia. Przypominał o nich już w XIII wieku św. Franciszek z Asyżu. W czasach krwawych krucjat odrzucił on logikę miecza i podboju, udając się bezbronnie do sułtana w Egipcie, by głosić Ewangelię przez dialog, braterstwo i pokorę. Ta franciszkańska wrażliwość – oparta na szacunku do każdego człowieka i całego stworzenia – stała się po wiekach głęboką inspiracją dla soborowej odnowy misji.

Prawdziwa instytucjonalna rewolucja dokonała się na Soborze Watykańskim II (1962–1965), m.in. w dekrecie Ad gentes oraz konstytucji Gaudium et spes. Odrzucono wtedy dawny, paternalistyczny model „ratowania dusz”, oparty na przekonaniu, że europejski misjonarz musi narzucić lokalnym społecznościom zachodnią kulturę, traktując dorosłych ludzi jak dzieci. Model ten zastąpiono biblijnym pojęciem Missio Dei – Misji Boga. Oznacza to, że źródło misji tkwi w samej naturze Boga, który z miłości posyła swojego Syna do świata. A skoro Kościół ze swej natury jest misyjny, każdy ochrzczony bierze w tym udział.

Sobór otworzył drzwi dla pojęć, które zmieniły wszystko:

Inkulturacja – głębokie wcielenie i zakorzenienie Ewangelii w konkretnych kulturach narodowych i lokalnych, pozwalające jej wyrażać się w miejscowym języku, sztuce, muzyce i obyczajach, o ile nie sprzeciwiają się one miłości bliźniego.

Rozwój integralny – bolesne i piękne odkrycie, że nie da się głosić Dobrej Nowiny człowiekowi, który cierpi głód, żyje w nędzy lub jest poniżany. Pomoc charytatywna, medyczna i edukacyjna stała się sercem misji, bo zbawienie dotyka całego człowieka – duszy i ciała.

A co z Europą? Kiedy teren misyjny staje się naszym podwórkiem

Dziś mapa misji wygląda zupełnie inaczej. Żyjemy w czasach zjawiska określanego jako from everywhere to everywhere – dynamiczne Kościoły z Azji czy Afryki wysyłają dziś misjonarzy do zsekularyzowanej, obojętnej religijnie Europy. Dawne centrum chrześcijaństwa stało się terenem najtrudniejszej misji: nowej ewangelizacji.

Co to oznacza dla nas, katolików żyjących w codzienności europejskich miast i wiosek? Z pewnością nie to, że mamy biegać po ulicach z transparentami. Współczesna misjologia uczy, że terenem misyjnym jest nasza codzienność – dom, biuro, uniwersytet, sklep czy sąsiedztwo.

Nasze świadectwo realizuje się wprost na styku wiary i obowiązków społecznych:

W rzetelnej i uczciwej pracy oraz w kulturze szacunku wobec ludzi o zupełnie innych poglądach (tzw. dialog życia).

We wrażliwości na ciche ubóstwo – samotność osób starszych tuż za ścianą naszego mieszkania, pomoc bezdomnym czy uchodźcom.

W trosce o wspólny dom – dbaniu o środowisko naturalne i zrównoważony rozwój, o którym przypomina papież Franciszek w encyklice Laudato si’.

Wiara, która wychodzi z zakrystii

Historia misjologii uczy nas najważniejszej lekcji: chrześcijaństwo nie jest prywatną pobożnością zamkniętą w murach świątyni. Obowiązek katolika i obowiązek społeczny to dwie strony tego samego medalu. Autentyczna wiara zawsze pcha człowieka ku drugiemu – tam, gdzie rodzi się potrzeba sprawiedliwości, miłości i szacunku dla ludzkiej godności. I to jest wyzwanie, które stoi przed nami każdego dnia, tuż za naszym progiem.

Źródła i dokumenty wspomniane w tekście:

Leon XIII, encyklika Rerum novarum (1891) – fundament katolickiej nauki społecznej.

Benedykt XV, encyklika Maximum illud (1919) – Magna Charta współczesnych misji katolickich.

Sobór Watykański II, dekret o działalności misyjnej Kościoła Ad gentes (1965) oraz konstytucja duszpasterska Gaudium et spes (1965).

Jan Paweł II, encyklika Redemptoris missio (1990) – o stałej aktualności posłania misyjnego.

Franciszek, encyklika Laudato si’ (2015) – o trosce o wspólny dom.